اخلاقى خوب بود ، بعد در دورهء كشاورزى چه اخلاقى خوب شد و بعد در دورهء صنعتى چه شد ، كه مطلب مهمى ندارد . سؤال : 1 . اگر كسى را كه تعادل رفتارى ندارد ( داراى افراط يا تفريط است ) بيمار تلقى كنيم ، مىدانيم كه بيمار بر تمام اعمال خود كنترل ندارد ، در نتيجه مسئوليت رفتارش تا حدود زيادى از او سلب مىشود ، چنان كه از نظر حقوقى و جرم شناسى بين فرد سالم و مريض تفاوت قائل هستند . 2 . ملاك تعادل رفتار چيست ؟ تعادل شايد امروزه اين‌طور باشد كه اگر كسى مثلًا در صف اتوبوس نيم ساعت معطل شد ، نبايد اعتراضى كند و گرنه تعادلش را از دست داده و افراط كرده و از نظر ديگران عقده‌اى است ! تعادل ، نسبى است و در فرهنگهاى مختلف فرق مىكند . هر دو سؤالتان خوب بود ، مخصوصاً سؤال اول . اين مسئله كه اگر فساد اخلاق بيمارى باشد تكليف مسئوليت چيست ، اولًا سؤالى نيست كه جوابش را ما بخواهيم بدهيم ؛ جوابش را همه بايد بدهند ، و روان شناس‌ها بايد جواب بدهند كه فساد اخلاق‌ها را ناشى از يك نوع بيماريها مىدانند . ولى جوابش واضح است : انسان از نظر روانى كه بيمار مىشود ، در عين اينكه خودش بيمار است خودش طبيب هم هست . نكته اين است . انسان به بيمارى حسادت يا تكبر مبتلا مىشود ، ولى مطلبى كه مخصوصاً در متون دينى به آن توجه شده اين است كه هركسى طبيب خودش است . در تحف العقول حديثى از حضرت صادق عليه السلام هست كه : انَّكَ جُعِلْتَ طَبيبَ نَفْسِكَ وَ دُلِلْتَ عَلَى الدّاءِ وَ بُيِّنَ لَكَ الدَّواءُ . . اگر كسى بيمار شد ، اگر درس خوانده باشد ، ممكن است خودش طبيب خودش باشد . ولى اگر درس نخوانده باشد ، حتماً طبيبْ كس ديگرى است . حال اگر طبيبى بيمار شد - كه ريشه و دواى بيمارىاش را مىداند - آيا مسئول هست يا مسئول نيست ؟ اگر خودش را معالجه نكند ، مسلّم مسئول است چون مىگويند درست است كه تو بيمارى ، ولى به حكم اينكه طبيب هستى و مىدانى ريشهء بيماريت چيست و هم مىدانى راه معالجه چيست و مىتوانى خودت را معالجه كنى ، چرا معالجه نكردى ؟